است كه : اينان شكرگزاران نعمتهاى خدايند نه كفار ، و لذا لفظ « هؤلاء » را كه اشاره به مؤمنين است جلوتر از كفار ذكر فرموده تا بر مؤمنين منت گذاشته باشد ، و اين جواب را به اين عبارت تعبير فرمود كه : « خداوند شكرگزاران نعمت خود را ، بهتر مىشناسد » و مسلم است كه منعم به آن كسى منت مىگذارد و نعمت خود را ارزانيش مىدارد كه شكرگزار نعمتش باشد . خود پروردگار در داستان حضرت يوسف ، توحيد و نفى شريك از خود را ، شكر ناميده است ، آنجا كه از قول آن جناب حكايت نموده كه گفت : « ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّه مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّه عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ » « 1 » . بنا بر اين ، آيه شريفه مورد بحث اين معنا را مىرساند كه كفار از در جهل و نادانى ، كرامت و عزت را ، در پيشرفت در ماديات و داشتن مال و فرزند و جاه بيشتر مىدانند ، و حال آنكه اين زخارف در نزد خداوند قدر و احترامى ندارد ، بلكه كرامت همه دائر مدار شكر نعمت است و نعمت حقيقى هم همانا « ولايت الهى » است . * ( « وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ . . . » ) * معناى سلام را در سابق بيان نموديم و اما اينكه فرمود : * ( « كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِه الرَّحْمَةَ » ) * معنايش اين است كه : خداوند رحمت را بر خود واجب كرده و محال است كه كارى از كارهاى او معنون به عنوان رحمت نباشد . و « اصلاح » عبارت است از اتصاف به صلاح ، بنا بر اين اصلاح فعل لازمى خواهد بود ، اگر چه در حقيقت متعدى باشد ، و معنايش اصلاح نفس و يا اصلاح عمل به حساب آيد . اتصال اين آيه به آيه قبلى ، روشن است . براى اينكه در آن آيه نهى مىفرمود رسول اللَّه را از اينكه مؤمنين را از خود طرد نمايد ، و در اين آيه امر مىكند به اينكه با ايشان ملاطفت نموده و بر آنان سلام كند و كسى را كه از آنان توبه خلل ناپذير كند به مغفرت و رحمت خدا بشارت دهد ، تا دلهايشان گرم و اضطراب درونيشان مبدل به آرامش و سكونت شود . با اين بيان چند نكته روشن مىشود : اول اينكه : آيه مورد بحث ، راجع به توبه است ، تنها متعرض توبه از گناهان و كارهاى ناستوده است ، نه كفر و شرك ، به دليل اينكه فرموده : « و * ( مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ ) * - يعنى هر كس از شما مؤمنين به آيات خدا ، عملى انجام دهد » .

--> ( 1 ) شايسته نيست كه ما چيزى را انباز خدا بگيريم ، و همين شرك نورزيدنمان هم از فضل او است ، و منتى است كه بر ما و بر مردم نهاده و ليكن بيشتر مردم شكر اين نعمت نمىگذارند . سوره يوسف آيه 38